حافظ، گوته و گفت‌وگوی شرق و غرب

یادداشت فاطمه صدرعاملی، عضو هیئت مدیره کانون گفت‌وگو به مناسبت روز بزرگداشت حافظ

 

تاريخ : بيستم مهر 1396 ساعت 12:30   کد : 50282

شمس‌الدین محمد بن بهاءالدّین محمد حافظ شیرازی در سال 727 هجری قمری در شیراز متولد شده و در سال 793 در گذشته است. غزلیات وی زیبا و پر از رمز و راز است. در هر خانه‌ای در ایران دیوان اشعار او وجود دارد و فرهنگ ایران از حافظ تفکیک ناپذیر است. اشعار وی نه تنها ادیبان، دانشمندان و عرفا را به خود مشغول کرده بلکه به طور روزمره بر زبان مردم جاری است.

در مورد اشعار وی سخن بسیار گفته شده و مطالب زیادی نگاشته شده است. شهرت معانی بلند و بکر اشعار وی جهانی است و بسیاری از ادیبان جهان از وی الهام گرفته و تحت تاثیر اشعار او به افکار بلند دست یافته‌اند. یکی از این شاعران گوته، شاعر بزرگ و نابغه آلمانی است که در دیوان شرقی غربی خود  از ملاقات با اشعار حافظ سخن می‌گوید.

ديوان غربي شرقي در سال ١٨١٩ سروده شد و داري اشعار زيادي است كه تحت تاثير حافظ سروده شده است. در آن دوره تعصبات ملي و مذهبي همه جا را فرا گرفته بود و اين ديوان نوعی گفت‌وگو با حافظ و گفت‌وگو بین شرق و غرب و پيوند ميان شرق و غرب است. گوته خود در یکی از اشعارش به همین موضوع اشاره کرده و می‌گوید:

كسي كه خود و ديگري وا مي‌شناسد در اينجا هم مي‌فهمد

که شرق و غرب  را ديگر  نمي‌توان از هم جدا كرد

من خود را در جایگاه نوشتن مطلب در مورد حافظ نمی‌دانم و در اینجا به طور مختصر به کتابی و خاطره‌ای  در مورد حافظ اشاره می‌کنم. کتاب مورد نظر در پی شرح تاثیر قرآن بر اشعار حافظ بوده است. نویسنده کتاب هاشم جاوید و نام کتاب «حافظ جاوید» است که اولین بار در سال 1375 منتشر شده است.

نویسنده در مورد مطالعات خود درباره حافظ می‌گوید: «تنها پس از یک عمر خواندن و باز خواندن و با او نشستن و به او و با او اندیشیدن و همدل بودن و روزها و ماه‌ها با غزل او به سر آورن است که می‌توان  به رنجی که برده و گنجی که باز آورده است پی برد.»

هاشم جاوید می‌گوید بسیاری از غزل‌های حافظ با یک کلمه و یا اشاره‌ای از قرآن آغاز می‌شود و در بیت‌های بعدی غزل از نکته‌های قرآن الهام گرفته می‌شود.

نویسنده می‌گوید که حافظ در غزل  «کنون که در چمن آمد گل از عدم به وجود / بنفشه در قدم او نهاد سر به سجود» از سوره هود الهام گرفته و داستان پیامبران را سروده است.  وی می‌گوید که به طور کلی نکته‌ها و مطالب قرآنی در حافظه حافظ نقش بسته است و معانی قرآنی را در تار و پود شعر خود چنان گنجانده است که دیدن آنها در ابتدا کار آسانی نیست.

اما خاطره‌ای که می‌خواستم نقل کنم،  دکتر صادق طباطبایی به حافظ بسیار بسیار علاقه داشت و در هر جمعی به مناسبت از حافظ یاد می‌کرد و اشعار او را می‌خواند و در شرح ابیات آن سخن می‌گفت. کتاب هاشم جاوید را هم بسیار دوست می‌داشت و به دیگران خواندن آن را توصیه می‌کرد و آخرین کتابی بود که در بیمارستان به همراهش داشت و مطالعه می‌کرد و تا آخرین ساعات زندگیش با او بود.